Bazagmin.pl
 

Dzieje Gminy

Dzieje gminy

 

 

Dzieje gminy Szulborze Wielkie
SZULBORZE leży w ziemi nurskiej nad rzeka Dębianką Zostało założone przez Alberta Szulborskiego herbu Mora. Po raz pierwszy jest on wspomniany w Actis terrestribus Dohocensibus ( w Aktach ziemi drochoceńskiej) w roku 1547, jako geometra.
Rodzina Szulborskich należała do drobnej szlachty.

 

Na przestrzeni wieków przedstawiciele rodziny nabyli wiele okolicznych ziem. Piastowali wiele zaszczytnych stanowisk. W 1721 Jan Szulborski był podczaszym mścisławskim. W 1825 rodzina przeprowadziła wywód szlachectwa.
Po II rozbiorze ziemia nurska (wraz z wiską i łomżyńską) wchodzi w obręb województwa mazowieckiego. Po rozbiorach, na mocy podziału administracyjnego z 1799 roku Szulborze znajduje się w Prusach Nowowschodnich w powiecie ostrołęckim.

 

Po 1939 roku Szulborze znalazło się w okręgu Białystok wraz z Zarębami, Andrzejewem i Nurem. Obszar ten w latach 1939 - 1941 znajdował się pod administracją radziecką jako część Zachodniej Białorusi. W czasie wojny Szulborze wchodziło w skład obwodu AK Wysokie Mazowieckie wraz z Bogutami i Nurem. Na terenie Szulborza, Czyżewa i Nura był sformowany 4. batalion PP AK. We wsi Mianówek znąjdował się rów czołgowy, będący fragmentem radzieckiego pasa umocnień obronnych wzniesionych przed napaścią hitlerowską na ZSRR w 1941 roku. Latem i jesienią 1941 roku rozstrzelano ta 5 tysięcy Żydów z okolicznych miejscowości. Powstała na miejscu rowu zbiorowa mogiła została po wojnie ogrodzona i w 1959 uczczono ją pomnikiem z tablicą w językach polskim i hebrajskim.


Po wojnie Szulborze wchodziło w skład powiatu Ostrów Mazowiecka, jako gmina wiejska. Stanowisko pierwszego powojennego wójta, który był jednocześnie przewodniczącym gminnej Rady Narodowej, piastował Marian Niemira.

 

Słownik geograficzny z 1892 roku lokuje gminę Szulborze Koty w powiecie Ostrowskim, parafia Zuzela, przy trakcie z Broku do Czyżewa i linii warszawsko - petersburskiej drogi żelaznej. W obrębie gminy znajdowały się:
a) Szulborze Koty - wieś włościańska i szlachecka. Ma urząd gminny. 2 domy i 14 mieszkańców.
b) Szulborze Kozy - wieś włościańska i szlachecka. 6 domów i 37 mieszkańców.
c) Szulborze Wielkie - folwark, wieś włościańska i szlachecka. 6 domów i 111 mieszkańców.
W 1827 r. Szulborze Wielkie ma 10 domów i 78 mieszkańców. Szulborze Koty 6 domów i 16 mieszkańców, a Szulborze Kozy 5 domów i 21 mieszkańców.
W 1866 folwark Szulborze Wielkie liczy sobie 588 mórg. W tym 395 mórg gruntów ornych, 8 mórg łąk, 24 morgi pastwisk, 132 morgi lasu, 7mórg zarośli, 22 morgi nieużytków.
Wieś Szulborze os.15, 12 mórg. Gmina Szulborze Koty ma 12,758 mórg obszaru, 4604 mieszkańców (w tym 63 pochodzenia żydowskiego). We wsi Zaręby Kościelne mieścił się sąd gminny okr. II. W Czyżewie znaj dowała się st.p. i stacja drogi żelaznej.
Ponadto w gminie znajdowały się jeszcze:

 

BRULINO - okolica szlachecka, gniazdo rodziny Brulińskich. W jej obrębie leżą:
• Brulino Koski - wieś i folwark o obszarze 600 mórg,
• Brulino Oparczywki - wieś szlachecka i folwark (3 domy i 28 mieszkańców),
• Brulino Lipskie - wieś włościańska i szlachecka (67 mieszkańców), • Brulino Pieski - wieś szlachecka (6 domów i 1 mieszkańców.
• Brulino Starozumy - wieś szlachecka
We wsi Brulino Koski w 1957 roku odkryto relikty starożytnego osadnictwa. Na przełomie III i IV wieku n.e. znajdowało się tam cmentarzysko z końcowego okresu wpływów rzymskich. Jest ono uważane za ślad wędrówki Gapidów z Saksonii i Gotlandii ku morzu Czarnemu.
GOSTKOWO - wieś i folwark położone nad Broczyskiem. Jeszcze pod koniec XIX wieku znajdował się tam obszerny dom mieszkalny i piękny, rozległy park. Był także browar przynoszący do 600 rubli rocznie. Dobra dawniej należały do Budziszewskich, a w drugiej połowie XIX wieku do Małomiejskich. Księga grodzka ziemi nurskiej z 1726 roku daje szczegółowy opis budynków mieszkalnych i gospodarczych. Przedstawia spis inwentarza, wymienia chłopów pańszczyźnianych i podaje zasady, na których pracowali. Jest tam też informacja o Mianówku (wygląd dworu i zasady pańszczyzny).
W skład dóbr, wchodziły także:
• Folwarki - Gostkowo, Dobki, Helenów, Mianówek, • Osada wieczysto - dzierżawcza - Abramowizna,
• Wsie szlacheckie - Leśniewo, Kietlanka, Pętkówek, Leśniewka, Grędzice, Brulino Lipskie, Ołdaki - Mazuny, Żelazy Brokowo, Pieńki - Sobótki, Pieńki Wielkie.

 

Według zapisu z 1861 roku Gostkowo liczy sobie 1860 mórg ziemi, w tym: 102 morgi łąk, 526 mórg lasów, 70 mórg nieużytków i 1162 morgi gruntów ornych. Gleby pszeniczne o wysokiej kulturze rolnej . Gospodarstwa prowadzone poprawnie, budynki gospodarcze murowane i w doskonałym stanie.
GODLEWO - okolica szlachecka. Godlewo Gudosze (Gurasze) - w 1827 roku liczyło 17 domów i 93 mieszkańców, a w latach 90 - tych XIX w. 13 domów i 101 mieszkańców.
Księgi grodzkie ziemi nurskiej z 1790 roku podają spis dóbr pozostawionych przez zmarłego w tymże roku Wojciecha Sienickiego, zamieszkującego w Godlewie Piątakach. Z kolei te same księgi z roku 1753 podają pośmiertny spis dóbr Szymona Godlewskiego dziedzica w Dobrach Wochach.
GRĘDZICE (Grądzice) - wieś szlachecka, parafia Andrzejów. W 1827 roku były tam 4 domy i 24 mieszkańców.
JANCZEWO WIELKIE - wieś szlachecka, parafia Andrzejów. W 1827 roku było tam 17 domów i 101 mieszkańców.
JANCZEWO SUKMANKI - wieś szlachecka, gmina Zaręby Kościelne, parafia Zuzela. W 1827 roku było tam 9 domów i 64 mieszkańców. LEŚNIEWO - wieś szlachecka, parafia Andrzejów. W 1827 roku było tam 8 domów i 64 mieszkańców. Wieś należąca do dóbr Gostkowo.
PIEŃKI SOBÓTKI - wieś szlachecka, parafia Andrzejów. W 1827 roku było tam 26 domów i 148 mieszkańców.
SŁUP - wieś i folwark, parafia Zuzela. W 1827 roku było tam 8 domów i 38 mieszkańców. Dawny punkt graniczny między Litwą, a Mazowszem. Być może jest to wieś nadana w 1254 roku przez Sirozlausa kolegiacie płockiej.
SMOLEWO - wieś i folwark w parafii Zuzela. W 1827 roku było tam 14 domów i 106 mieszkańców. W księgach grodzkich nurskich z 1739 roku znajduje się szczegółowy opis dworu. Jest to budynek stary i zaniedbany. Podany jest tez spis zboża i inwentarza. Pojawiają się też pojedyncze wzmianki o Słupie i Zuzeli.
ŚWIERZE - okolica szlachecka nad Broczyskiem, między Czyżewem, a Ostrowem. Liczne wsie (Kiełcze, Panki, Tworki, Leśniówek, Kończany, Zielone) zamieszkałe przez drobną szlachtę.
UŚCIANEK DĘBIANKA - wieś, parafia Zuzela. W 1827 roku było tam 16 domów i 139 mieszkańców.
ZAKRZEWO ZALESIE - wieś w gminie Zaręby kościelne, parafia Zuzela. Wieś podana w 1578 roku pod nazwą „zglesse". Zamieszkiwała ją drobna szlachta (11,5 łana). W 1827 roku było tam 11 domów 79 mieszkańców.